VIOP Nedir?

VIOP, açılımıyla Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası, Borsa İstanbul çatısı altında işleyen bir türev piyasadır. Burada doğrudan bir varlık değil, o varlığa dayalı sözleşmeler işlem görür.

Sözleşmelerin dayanağı bir endeks, döviz kuru, emtia ya da pay senedi olabilir. İşlemler teminat yatırılarak ve kaldıraç kullanılarak gerçekleştirilir. Bu yapı, pay piyasasından farklı bir mekanizma sunar.

VIOP ne demek?

VIOP, Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası ifadesinin kısaltmasıdır. İçinde iki temel sözleşme türü işlem görür: vadeli işlem sözleşmeleri ve opsiyon sözleşmeleri.

Bu piyasada işlem yapan taraf, dayanak varlığı doğrudan satın almaz. Bunun yerine, ileri bir tarihteki fiyat veya hak üzerine düzenlenmiş bir sözleşmeye taraf olur.

Vadeli işlem (futures) nedir?

Vadeli işlem sözleşmesi (futures), belirli bir varlığı gelecekteki bir vade tarihinde, bugünden belirlenen fiyattan alma veya satma yükümlülüğü doğuran sözleşmedir. İki taraf da yükümlülük altına girer.

Örneğin bir endeks vadeli sözleşmesi, BIST 30 endeksinin gelecekteki seviyesine dayanır. Vade geldiğinde sözleşme, kurallara göre nakdi olarak veya fiziki teslimle kapanır.

Vadeli işlemde alıcı ve satıcı pozisyonun tamamı için değil, sadece teminat tutarı kadar para ayırır. Bu durum kaldıraç etkisini doğurur.

Opsiyon nedir?

Opsiyon sözleşmesi (options), sahibine bir varlığı belirli fiyattan alma ya da satma hakkı veren sözleşmedir. Vadeli işlemden farkı, bunun bir hak olması, yükümlülük olmamasıdır.

Opsiyonu alan taraf bu hak için bir bedel (prim) öder. Alıcı, hakkını kullanıp kullanmamakta serbesttir. Satan taraf ise prim karşılığında yükümlülük üstlenir.

İki ana opsiyon türü vardır: alım opsiyonu (call) ve satım opsiyonu (put). Her ikisi de farklı dayanak varlıklar üzerine düzenlenebilir.

Kaldıraç ve teminat nasıl çalışır?

Kaldıraç, pozisyonun toplam büyüklüğüne kıyasla daha az sermaye ile işlem yapılmasını ifade eder. İşlem açmak için yatırılan tutara teminat denir.

Kaldıraç hem kazancı hem zararı aynı oranda büyütür. Fiyat aleyhte hareket ettiğinde, yatırılan teminatın üzerinde kayıp oluşması mümkündür. Bu, türev piyasaların olgusal bir özelliğidir.

Teminat, pozisyonun riskine göre belirlenir ve piyasa koşullarına bağlı olarak güncellenebilir. Teminatın yetersiz kalması durumunda ek teminat çağrısı yapılabilir. Türev kavramları için borsa sözlüğü sayfasından yararlanılabilir.

VIOP ile pay piyasası arasındaki fark nedir?

Pay piyasasında doğrudan hisse senedi alınıp satılır ve mülkiyet el değiştirir. VIOP'ta ise dayanak varlığa bağlı sözleşmeler işlem görür; mülkiyet doğrudan geçmez.

Pay piyasasında genelde tam tutar ödenir. VIOP'ta ise teminat ve kaldıraç söz konusudur. Ayrıca VIOP sözleşmelerinin bir vadesi vardır; pay senetlerinin vadesi yoktur.

İki piyasanın temel farkları aşağıdaki tabloda özetlenmiştir.

Pay senedi kavramının ayrıntısı için hisse senedi nedir makalesine bakılabilir. Şirket bazlı verilere ise hisseler listesi üzerinden ulaşılır.

VIOP'ta neler işlem görür?

VIOP'ta dayanak varlığı farklı olan çeşitli sözleşmeler bulunur. Başlıca gruplar endeks, döviz, emtia ve pay senedi vadeli sözleşmeleridir.

Endeks sözleşmeleri BIST 30 gibi endekslere dayanır. Döviz sözleşmeleri kur hareketlerine, emtia sözleşmeleri altın gibi varlıklara dayanır. Pay vadeli sözleşmeleri ise tek bir hisseye dayanabilir.

Örneğin bir pay vadeli sözleşmesinin dayanağı THYAO ya da GARAN gibi bir BIST hissesi olabilir. Bu sözleşmenin değeri, ilgili hissenin fiyatına bağlı olarak değişir.

VIOP'un işlem saatleri

VIOP'un işlem saatleri, pay piyasasının saatlerinden farklılık gösterir ve sözleşme türüne göre değişebilir. Bazı VIOP seansları, pay piyasası kapandıktan sonra da devam edebilir.

Güncel saat bilgileri Borsa İstanbul tarafından duyurulur. Genel seans yapısı için borsa işlem saatleri makalesi referans alınabilir. Borsanın temel işleyişi için borsa nedir sayfasına da bakılabilir.

Bu yazı yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve yatırım danışmanlığı değildir.