Açığa satış, yatırımcının sahip olmadığı bir payı ödünç alıp satması, daha sonra geri alıp ödünç veren tarafa iade etmesidir. Satış fiyatı ile geri alış fiyatı arasındaki fark, işlemin sonucunu belirler ve fiyat yukarı yönlü hareket ederse zarar büyür.
Açığa satış, bir yatırımcının elinde bulunmayan bir payı ödünç alarak satması, sonra aynı payı piyasadan geri alıp ödünç veren tarafa iade etmesi işlemidir. İngilizce karşılığı short selling olarak geçer. Mantık, normal işlemin sırasını terstir: önce satış, sonra alış yapılır.
İşlemin özü ödünç ilişkisidir. Yatırımcı payı bir başkasından ödünç alır, satar ve ileride geri alıp iade eder. Payın temel niteliği için hisse senedi nedir sayfası çerçeveyi verir; borsanın genel işleyişi için BIST nedir sayfasına bakılabilir.
Açığa satış nasıl çalışır?
Açığa satış üç temel adımdan oluşur. Önce pay ödünç alınır, sonra piyasada satılır, en sonunda geri alınıp ödünç verene iade edilir.
İşlemi sırasıyla şöyle özetleyebiliriz:
- Yatırımcı, payı bir kurumdan veya başka bir yatırımcıdan ödünç alır.
- Ödünç alınan payı piyasada satar ve nakit elde eder.
- İleride aynı sayıda payı piyasadan geri alır.
- Geri aldığı payı ödünç veren tarafa iade eder.
İşlemin sonucu, satış fiyatı ile geri alış fiyatı arasındaki fiyat farkından doğar. Ödünç ilişkisi için genellikle bir ücret veya faiz de söz konusu olur.
Açığa satışta kâr ve zarar nasıl oluşur?
Açığa satışta sonuç, satış fiyatı ile geri alış fiyatının karşılaştırılmasıyla belirlenir. Pay daha düşük bir fiyattan geri alınırsa fark satıcının lehine olur.
İlişki mekanik olarak şöyle tanımlanır:
Sonuç = satış fiyatı − geri alış fiyatı
Varsayalım bir pay 100 TL'den ödünç alınıp satıldı. Pay sonradan 80 TL'den geri alınırsa fark 100 − 80 = 20 TL olur ve bu satıcının lehinedir. Pay 120 TL'den geri alınırsa fark 100 − 120 = −20 TL olur. Bu örnekteki sayılar yalnızca formülü göstermek içindir.
Fiyat yukarı yönlü hareket ederse risk neden simetrik değildir?
Açığa satışta aşağı yön ile yukarı yön arasında matematiksel bir asimetri vardır. Payın fiyatı en fazla sıfıra inebilir; yukarı yönde ise teorik bir üst sınır yoktur.
Bu yüzden geri alış fiyatı satış fiyatının üzerine çıktığında satıcının zararı teorik olarak sınırsızdır. Normal alımda en fazla yatırılan tutar kaybedilirken, açığa satışta fiyat tırmandıkça zarar büyümeye devam eder.
Varsayalım pay 100 TL'den satıldı. Fiyat 100 TL'nin altına inerse fark en çok 100 TL ile sınırlıdır. Fiyat 100 TL'nin üzerine, örneğin 300 TL'ye çıkarsa geri alış maliyeti satış gelirinin çok üzerine çıkar. Bu nedenle açığa satışta sıklıkla teminat istenir.
BIST'te açığa satış nasıl düzenlenir?
Borsa İstanbul'da açığa satış, belirli kurallar ve listeler çerçevesinde yapılır. Hangi payların açığa satışa konu olabileceği ve işlemin koşulları düzenleyici çerçeveye bağlıdır.
İşlem genellikle pay ödünç piyasası üzerinden yürür. Yatırımcı, ödünç aldığı payı satar ve pozisyonu kapatmak için ileride geri alıp iade eder. Açığa satış emirlerinin işaretlenmesi ve fiyat kuralları, borsanın yürürlükteki mevzuatına tabidir.
Koşullar zamanla değişebildiği için açığa satışa açık paylar ve uygulanan kurallar yorum değil, mevzuat ve borsa duyurusu konusudur. Türev tarafta benzer yön pozisyonları için VİOP nedir ve pozisyon büyüklüğünü etkileyen kaldıraç nedir sayfaları çerçeveyi genişletir.
Brüt takas ve tedbir açığa satışı nasıl etkiler?
Bir pay tedbir kapsamına alındığında, üzerinde uygulanan kısıtlamalar açığa satış imkânını da etkileyebilir. Bu tedbirlerin başında brüt takas uygulaması gelir.
Brüt takasta, işlem sonucu oluşan pay ve nakit yükümlülükleri netleştirilmeden, brüt biçimde takas edilir. Bu uygulama gün içinde aynı payı alıp satarak pozisyon taşımayı zorlaştırır. Ayrıntı için brüt takas nedir sayfasına bakılabilir.
Bir pay brüt takasa veya açığa satış yasağına alındığında, o payda açığa satış yapılamayabilir. Aşağıdaki tablo iki kavramı olgusal olarak karşılaştırır:
| Kavram | Tanım |
|---|---|
| Açığa satış | Ödünç alınan payın satılıp sonra geri alınarak iade edilmesi |
| Brüt takas | Yükümlülüklerin netleştirilmeden brüt takas edildiği tedbir |
| İlişki | Brüt takas veya yasak kapsamındaki payda açığa satış kısıtlanabilir |
Hangi payların tedbir kapsamında olduğu kamuya açıklanır. Bu yüzden güncel durum genelleme değil, KAP ve borsa duyuruları üzerinden izlenir.
Açığa satışta hangi maliyetler doğar?
Açığa satışın sonucu yalnızca fiyat farkından ibaret değildir. Pay ödünç alındığı için işleme birkaç ek maliyet eklenir.
Temel maliyet kalemleri şunlardır:
- Ödünç ücreti veya faizi: payı ödünç vermek karşılığında alınan bedel.
- Teminat gereksinimi: pozisyon sürerken bloke tutulan tutar.
- İşlem masrafları: alış ve satış için ödenen komisyon ve vergiler.
Bu kalemler işlemin net sonucunu doğrudan etkiler. Bu nedenle satış fiyatı ile geri alış fiyatı arasındaki fark, tek başına nihai sonucu göstermez.
Bu yazı yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve yatırım danışmanlığı değildir.