Borsa İstanbul (BIST), Türkiye'nin tek organize menkul kıymet borsasıdır; hisse senedi, borçlanma aracı ve türev ürünler burada işlem görür. 2013 yılında İMKB, İstanbul Altın Borsası ve Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası'nın birleşmesiyle kuruldu.
Borsa İstanbul, Türkiye'nin tek organize menkul kıymet borsasıdır. Hisse senedi, borçlanma aracı ve türev ürünler bu kurumun çatısı altında işlem görür. Kısaca BIST olarak anılır.
Borsa İstanbul, alıcı ile satıcıyı kurallı ve denetimli bir platformda buluşturur. İşlemler elektronik ortamda, belirli seans saatlerinde yürütülür. Şirketler buradan sermaye toplar, yatırımcılar ise payları el değiştirir. Genel borsa kavramı için borsa nedir makalesine bakabilirsiniz.
Borsa İstanbul ne zaman kuruldu?
Borsa İstanbul, bugünkü adıyla 2013 yılında kuruldu. Ancak kökeni daha eskiye dayanır.
Türkiye'de organize pay piyasası 1986 yılında başladı. O yıl İstanbul Menkul Kıymetler Borsası (İMKB) ilk seansını açtı. İMKB, uzun yıllar ülkenin tek hisse senedi borsası olarak çalıştı. İlk yıllarda sınırlı sayıda şirketle başlayan piyasa, zamanla genişledi.
2013 yılında üç ayrı kuruluş tek çatı altında birleşti. İMKB, İstanbul Altın Borsası (İAB) ve Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası (VOB) birleşerek Borsa İstanbul A.Ş.'yi oluşturdu. Böylece pay, altın ve türev piyasaları aynı kurumda toplandı. Bu birleşme, dağınık piyasaların tek bir yapı altında yönetilmesini sağladı.
Borsa İstanbul bir anonim şirket olarak çalışır. Faaliyetleri Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) gözetimi altında yürütülür. Bu denetim, işlemlerin kurallı ve şeffaf olmasını amaçlar.
Borsa İstanbul ne işe yarar?
Borsa İstanbul iki temel işlev görür. Birincisi şirketlere fon toplama imkânı sağlar, ikincisi yatırımcılara pay alıp satma ortamı sunar.
Bir şirket paylarını halka açarak sermaye toplar. Yatırımcı ise bu payları borsada el değiştirebilir. Böylece tasarruflar, üretim ve yatırım alanına yönlendirilir. Borsa İstanbul bu akışın gerçekleştiği merkezî platformdur.
Borsa ayrıca fiyatların şeffaf biçimde oluşmasını sağlar. Arz ve talep, herkesin gördüğü bir sistemde buluşur. Bu yapı, işlemlerin denetlenebilir olmasına katkı verir.
Borsa İstanbul'da hangi pazarlar vardır?
Borsa İstanbul'da paylar, niteliklerine göre farklı pazarlarda işlem görür. Pay piyasasında başlıca üç pazar bulunur: Yıldız Pazar, Ana Pazar ve Alt Pazar.
Bir şirketin hangi pazarda yer alacağı, piyasa değeri ve fiili dolaşım oranı gibi ölçütlerle belirlenir. Bu ayrım, farklı ölçekteki şirketleri uygun bir yapıda gruplamayı amaçlar. Aşağıdaki tablo bu pazarları özetler.
| Pazar | Kapsam | Temel ölçüt |
|---|---|---|
| Yıldız Pazar | En büyük ve en likit şirketler | Yüksek piyasa değeri ve dolaşım |
| Ana Pazar | Orta ölçekli şirketler | Belirli eşiklerin altındaki paylar |
| Alt Pazar | Daha küçük veya özel statülü şirketler | Düşük dolaşım veya özel durum |
Bu üç pazarın yanında nitelikli yatırımcı işlemleri ve özel statüler için ayrı pazarlar da bulunur. Pazar yapısı zaman içinde Borsa İstanbul tarafından güncellenebilir. Bir pazardan diğerine geçiş de belirli koşullara bağlıdır. Güncel pazar bilgileri kurumun resmi duyurularından takip edilir.
Borsa İstanbul'da hangi enstrümanlar işlem görür?
Borsa İstanbul'da en bilinen enstrüman hisse senedidir. Bunun yanında çok sayıda farklı menkul kıymet de işlem görür.
İşlem gören başlıca araçlar şunlardır:
- Hisse senetleri — şirketlerin ortaklık payları
- Borçlanma araçları — tahvil ve bono gibi sabit getirili ürünler
- Türev ürünler — vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri
- Fonlar — borsa yatırım fonları ve benzeri ürünler
Her enstrüman türü, farklı ihtiyaçlara karşılık gelir. Hisse senedi ortaklık payını temsil eder. Borçlanma araçları ise belirli bir vadede faiz getirisi sağlar. Hisse senedinin ne olduğunu hisse senedi nedir makalesi açıklar. Türev ürünler için VIOP nedir makalesine bakabilirsiniz.
Borsa İstanbul'da nasıl işlem yapılır?
Borsa İstanbul'da bireysel yatırımcı doğrudan işlem yapamaz. İşlem için bir aracı kurum üzerinden yatırım hesabı açmak zorunludur.
Yatırımcı, aracı kurumda hesap açtıktan sonra alış ve satış emirlerini bu hesap üzerinden iletir. Emirler borsanın elektronik sistemine ulaşır. Karşı tarafta uygun fiyatlı bir emir varsa işlem eşleşir. Tüm işlemler kayıt altında tutulur.
Örneğin bir yatırımcı 100 TL fiyatlı bir paya emir girer. Aynı fiyattan karşı emir bulunduğunda işlem gerçekleşir. Fiyatlar arz ve talebe göre oluşur. Hesap açma sürecinin adımlarını hisse alım rehberi sayfasında bulabilirsiniz.
Borsa İstanbul'da seans saatleri nedir?
Borsa İstanbul işlemleri hafta içi belirli seans saatlerinde yapılır. Hafta sonu ve resmi tatillerde piyasa kapalıdır.
Seans içinde fiyatlar sürekli güncellenir. Seans dışında emir girilebilir, ancak eşleşme seans açıldığında gerçekleşir. Gün içinde açılış ve kapanış gibi farklı aşamalar bulunur. Güncel saatler için borsa işlem saatleri makalesine bakabilirsiniz.
Borsa İstanbul endeksleri ne işe yarar?
Endeksler, Borsa İstanbul'daki belirli pay gruplarının toplu seyrini tek bir sayıyla ölçer. En bilineni BIST 100 endeksidir.
BIST 100, borsadaki büyük şirketlerin paylarını kapsayan ana göstergedir. Yatırımcı, yüzlerce hisseyi tek tek izlemek yerine endeksin bileşik değerine bakar. Endeksler ayrıca fon ve türev ürünler için dayanak oluşturur. Endeks kavramının ayrıntısı için endeks nedir makalesine bakabilirsiniz.
Borsa İstanbul'da hangi şirketler işlem görür?
Borsa İstanbul'da farklı sektörlerden yüzlerce şirket işlem görür. Her şirketin kısa bir kodu vardır.
Bu kod, hisseyi tek bir kısaltmayla tanımlar. Örneğin Türk Hava Yolları THYAO, Garanti BBVA GARAN, Aselsan ASELS, Ereğli Demir Çelik EREGL ve Tüpraş TUPRS kodlarıyla listelenir. Tüm şirketleri hisseler sayfasında, sektör bazlı dağılımı ise sektörler sayfasında bulabilirsiniz. Bir şirketin paylarını ilk kez halka sunmasını anlamak için halka arz nedir makalesine bakabilirsiniz.
Bu yazı yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve yatırım danışmanlığı değildir.