Piyasa çarpanları, bir şirketin değerini kâr, öz sermaye veya nakit akışı gibi bir performans kalemine oranlayan göstergelerdir. F/K, PD/DD ve FD/FAVÖK en yaygın çarpanlardır; tek başına değil, sektör içinde ve birlikte okunur.
Piyasa çarpanları, bir şirketin piyasadaki değerini onun bir finansal kalemine (kâra, öz sermayesine veya nakit akışına) bölen oranlardır. Hepsinin ortak mantığı aynıdır: bir değer kalemi, bir performans kalemine bölünür ve çıkan sayı, şirketin o kaleme göre kaç katına işlem gördüğünü gösterir.
Bu sayfa bir başvuru kılavuzudur. Sitedeki tüm çarpan ve oran makalelerini tek yerde özetler, her birini kısaca tanımlar ve ayrıntılı makalesine yönlendirir. Burada her çarpanın ne ölçtüğü anlatılır; hangisinin daha uygun olduğu yargısı okuyucuya bırakılır.
Piyasa çarpanı nedir?
Piyasa çarpanı, bir değeri bir performans kalemine oranlayan tek bir sayıdır. Örneğin fiyatı kâra, piyasa değerini öz sermayeye veya firma değerini nakit akışına böler.
Çarpanların ortak özelliği, mutlak büyüklükleri görece büyüklüğe çevirmesidir. 100 birim kâr eden iki şirket aynı değerde olmayabilir; çarpan, bu kârın fiyata göre nasıl konumlandığını tek sayıya indirir. Bu yüzden farklı boyuttaki şirketler aynı ölçekte karşılaştırılabilir.
Çarpanlar iki gruba ayrılır. Değerleme çarpanları (F/K, PD/DD, FD/FAVÖK) fiyatı bir kaleme oranlar. Kârlılık ve likidite oranları (ROE, cari oran) ise şirketin kendi içindeki performansını ölçer ve çarpanları tamamlar.
Hangi çarpan neyi ölçer?
Her çarpan farklı bir performans kalemini paydaya alır, bu yüzden farklı bir resim çizer. Aşağıdaki tablo en yaygın çarpanları, ölçtükleri kalemi, formülünü ve sınırını yan yana koyar.
| Çarpan | Ne ölçer | Formül | Sınırı |
|---|---|---|---|
| F/K | Fiyatın net kâra oranını | Hisse Fiyatı ÷ Hisse Başına Kâr | Zararda anlamsızlaşır; borcu yok sayar |
| PD/DD | Piyasa değerinin öz sermayeye oranını | Piyasa Değeri ÷ Defter Değeri | Maddi olmayan varlıklarda yanıltır |
| FD/FAVÖK | Firma değerinin operasyonel kâra oranını | Firma Değeri ÷ FAVÖK | Yatırım harcamasını ve amortismanı yok sayar |
| HBK | Pay başına düşen net kârı | Net Kâr ÷ Pay Sayısı | Tek başına değer göstermez; F/K girdisidir |
| ROE | Öz sermayenin kârlılığını | Net Kâr ÷ Öz Sermaye | Yüksek borç oranı şişirebilir |
| Temettü verimi | Fiyata göre dağıtılan temettüyü | Hisse Başına Temettü ÷ Fiyat | Tek seferlik dağıtımlar yanıltabilir |
Her satırın ayrıntısı kendi makalesindedir; aşağıda kısaca özetlenir.
F/K oranı neyi gösterir?
F/K oranı, hisse fiyatını hisse başına net kâra oranlayan en yaygın çarpandır. Şirketin kârının kaç katı fiyatla işlem gördüğünü özetler.
Paydadaki kâr, faiz ve verginin düşüldüğü net kârdır; bu yüzden sermaye yapısından etkilenir. Şirket zarar ettiğinde çarpan anlamını yitirir. Ayrıntı için F/K oranı nedir sayfasına bakılabilir.
PD/DD oranı neyi gösterir?
PD/DD oranı, şirketin piyasa değerini defter değerine (öz sermayesine) bölen çarpandır. Piyasanın, şirketin muhasebe defterindeki net varlığına kaç kat değer biçtiğini gösterir.
Defter değeri bilançodan gelir; bu yüzden marka ve patent gibi maddi olmayan varlıkların ağır bastığı şirketlerde yanıltıcı olabilir. Ayrıntı için PD/DD oranı nedir sayfasına bakılabilir.
FD/FAVÖK oranı neyi gösterir?
FD/FAVÖK, firma değerini (piyasa değeri artı net borç) FAVÖK'e bölen çarpandır. Borcu da hesaba kattığı için farklı borçluluktaki şirketleri kıyaslamada öne çıkar.
Paydadaki FAVÖK, faiz, vergi ve amortisman öncesi operasyonel kârdır. Çarpan, yatırım harcamasını yok saydığı için tek başına eksik kalabilir. Ayrıntı için FD/FAVÖK nedir sayfasına bakılabilir.
HBK, ROE, temettü verimi ve cari oran nasıl tamamlar?
Bu dört gösterge tek başına birer çarpan olmasa da çarpanları besler ve resmi tamamlar. Her biri çarpanların ölçmediği bir boyutu ekler.
- HBK (hisse başına kâr), net kârın pay sayısına bölünmüş halidir ve doğrudan F/K'nın paydasını oluşturur. Ayrıntı: hisse başına kâr nedir.
- ROE, net kârı öz sermayeye oranlar; şirketin sermayesini ne verimle kâra çevirdiğini gösterir. Bir değerleme çarpanı değil, bir kârlılık oranıdır. Ayrıntı: ROE nedir.
- Temettü verimi, hisse başına dağıtılan temettünün fiyata oranıdır; dağıtılan nakdin fiyata göre büyüklüğünü ölçer. Ayrı makalesi yerine temettü nedir sayfasında ele alınır.
- Cari oran, dönen varlıkları kısa vadeli yükümlülüklere bölen bir likidite oranıdır; şirketin kısa vadeli borç ödeme gücünü gösterir. Ayrıntı: cari oran nedir.
Çarpanlar birlikte nasıl okunur?
Çarpanlar tek başına değil, birlikte okunduğunda anlam kazanır. Tek bir çarpan yalnızca bir boyutu ölçtüğü için, başka bir çarpan onun gizlediği yönü açığa çıkarabilir.
Örneğin F/K yalnızca öz sermayeye bakarken FD/FAVÖK borcu da paya katar; bu yüzden borçlu bir şirkette iki sayı ayrışır. PD/DD bilanço tarafını, ROE ise o öz sermayenin kârlılığını ekler. Çarpanlar yan yana konur ve sonuç okuyucunun yorumuna kalır.
Karşılaştırma için aynı sektördeki kodlar bir arada incelenir. Örneğin THYAO, TUPRS ve EREGL gibi varlık ağırlıklı şirketlerin çarpanları kendi sayfalarında güncel verilerle görülebilir.
Çarpanların ortak sınırları nelerdir?
Tüm çarpanların ortak sınırı, geçmiş veya anlık bir veriye dayanması ve geleceği içermemesidir. Bir çarpan, payına veya paydasına giren kalem bozulduğunda yanıltıcı hale gelir.
İlk sınır: payda negatife düştüğünde (zarar, eksi FAVÖK gibi) çarpan matematiksel anlamını yitirir. İkinci sınır: tek dönemlik veriler, dönemsel veya tek seferlik etkilerle şişebilir; birkaç dönemin eğilimi daha sağlıklıdır. Üçüncü sınır: farklı sektörlerin tipik çarpan düzeyleri farklıdır, bu yüzden sektörler arası kıyas yanıltır.
Bu sınırlar yüzünden çarpanlar, kâr ve borç kalemlerinin geldiği bilanço ve gelir tablosu ile birlikte okunur. Sayılar bağlamından koparıldığında eksik kalır.
BIST'te çarpanlara nereden bakılır?
BIST şirketlerinin çarpanları, şirketin güncel fiyatı ile finansal tablo kalemleri birleştirilerek hesaplanır. Bu kalemlerin tamamı şirketin tablolarından ve anlık fiyatından gelir.
Bir şirketin F/K, PD/DD ve FD/FAVÖK gibi çarpanlarını güncel verilerle görmek için tek tek hisse sayfaları kullanılabilir. Tüm kodların ve sektörlerin listesi için hisseler ve sektörler sayfaları başlangıç noktasıdır.
Sektör karşılaştırması, çarpanların doğru okunması için kritiktir; aynı sektördeki kodlar yan yana konularak sayılar bağlamına oturtulur. Yorum, her zaman bu karşılaştırmayı yapan okuyucunundur.
Bu yazı yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve yatırım danışmanlığı değildir.